Artikel: De warmtepomp: typen, barrières en ontwikkelingen

Het aantal warmtepompen in Nederland groeit sterk. Er wordt verwacht dat de focus op aardgasloos wonen voor een verdere opmars van de warmtepomp zal zorgen. In dit artikel wordt ingezoomd op de verschillende typen warmtepompen, de groei van deze energie-efficiënte oplossing en de barrières die de groei van het aantal warmtepompen kan drukken.

Warmtepompen zijn verkrijgbaar in veel varianten die allemaal werken volgens hun eigen specifieke technieken: de lucht/luchtwarmtepomp, lucht/waterwarmtepomp, bodem/waterwarmtepomp, water/waterwarmtepomp en de hybride warmtepomp.

Lucht/luchtwarmtepomp
De lucht/luchtwarmtepomp is een type dat warmte uit de buitenlucht wint om het huis te verwarmen. Deze ziet eruit als een soort airco-installatie. In het buitendeel wordt warmte uit de buitenlucht gewonnen en overgedragen aan het koudemiddel. Het binnendeel haalt vervolgens warmte uit het koudemiddel en geeft dit direct af aan de binnenlucht. Met deze warme lucht wordt de ruimte vervolgens verwarmd. De ruimtes worden niet verwarmd via radiatoren, maar bijvoorbeeld via plafond- en wandunits.

Lucht/waterwarmtepomp
De lucht/waterwarmtepomp haalt de energie ook uit de lucht. Uit de omgevingslucht, buitenlucht of ventilatielucht wordt warmte onttrokken en overgedragen aan het koudemiddel. In het binnendeel wordt de warmte van het koudemiddel overgedragen aan het afgiftesysteem in de woning en/of aan het warm tapwatersysteem. Het afgiftesystemen zijn vaak (bestaande) radiatoren of vloerverwarming.

Bodem/waterwarmtepomp
De warmtebron bij dit type is een buizensysteem in de bodem en staat daarom ook wel bekend als grondgebonden warmtepomp. Dat kan horizontaal in de ondiepe ondergrond, maar meestal wordt een verticale bron toegepast. Dit type bron wordt een gesloten bron of gesloten lus genoemd. Door dit systeem loopt een vloeistof met antivries (glycol/brine) of kraanwater (gedemineraliseerd), die warmte uit de grond wint. Deze laagwaardige warmte wordt omgezet in hogere temperatuur warmte en hiermee wordt het huis en tapwater verwarmd. Voor nieuwbouwwoningen is dit type een veel toegepaste techniek, maar ook bij bestaande woningen is deze mogelijk als er een tuin aanwezig is. Voordeel van dit type warmtepomp is dat je hiermee bijna gratis de woning kunt verkoelen.

Water/waterwarmtepomp
Dit type haalt energie uit grondwater. Er worden twee putten geslagen en daaruit wordt grondwater omhoog gepompt. Hier wordt warmte uit gewonnen en het afgekoelde grondwater wordt weer terug in de grond gepompt. De energie wordt gebruikt om het huis en tapwater te verwarmen. Een groot deel van de installatie bevindt zich dus onder de grond. Dit type bron wordt een open bron genoemd en is ook wel bekend als warmte en koude opslag (WKO). Om de bodem niet te verstoren, dient de warmte- en koudevraag in balans te zijn. Daarom is bijvoorbeeld koelen in de zomer noodzakelijk om de bron op te laden.

Hybride warmtepompen
Een hybride warmtepomp of hybride ketel is een combinatie van een hr-ketel en warmtepomp. In de meeste gevallen wordt een luchtwarmtepomp toegepast in de hybride variant, omdat deze makkelijk toepasbaar is. In landen met een fijnmazige gasinfrastructuur, zoals Nederland, is de hybride variant een interessante optie om het gasverbruik te verlagen. Het grootste deel van het jaar zorgt de warmtepomp, die de lucht (ventilatie- of buitenlucht) als warmtebron gebruikt, voor het verwarmen van het huis. Alleen voor het maken van tapwater en het verwarmen van het huis tijdens extreem koude dagen wordt de hr-ketel nog gebruikt. In enkele gevallen levert dit type ook een deel van de warm tapwatervraag.

Ontwikkeling warmtepompen
Het aantal warmtepompen in Nederland groeit sterk, ook in de woningbouw. In 2017 zijn er volgens cijfers van het CBS een kleine 50.000 warmtepompen geplaatst bij woningen. Inmiddels zijn ruim 250.000 woningen voorzien van een warmtepomp. Ook in de non-residentiële markt worden er elk jaar meer warmtepompsystemen geplaatst.

Wanneer Nederland vergeleken wordt met andere Europese landen, blijkt Nederland nog steeds een kleine speler als het om warmtepompverkoop gaat. Zo is in Duitsland het afgelopen jaar in de nieuwbouw het marktaandeel van de warmtepompen voor het eerst in de geschiedenis boven de gasinstallatie uitgekomen, met respectievelijk 43% en 42% van de markt (Bron: European heat pump association, 2018). In Nederland is echter de ‘jaar op jaar’-groei, zeker in vergelijking met die in andere landen, indrukwekkend. De verkoop van de warmtepompen verdubbelt bijna elk jaar.

Oorzaken groei
Er lijken twee oorzaken te zijn voor de groei in Nederland, namelijk financiële en fiscale maatregelen. Zo verlagen subsidies (zoals de ISDE-subsidie) de drempel voor particulieren om in een warmtepomp te investeren. Ook energiebelastingen spelen een grote rol, aldus de European Heat Pump Association: “De marktontwikkelingen in Nederland zijn vooral interessant omdat de enorme verkoopgroei er parallel loopt met overheidsbeleid dat tot een fors lagere prijsverhouding tussen elektriciteit en gas heeft geleid. Dit is een toonvoorbeeld dat aangeeft hoe de verwarmingssector kan worden bijgestuurd in de richting van een duurzame toekomst.”

Hiernaast draagt ook de afschaffing van de verplichting om nieuwbouwhuizen aan te sluiten op het aardgasnet bij aan de toename van het aantal warmtepompen. Er worden daardoor momenteel minder vaak gasnetten aangelegd op nieuwbouwlocaties, waardoor de warmtepomp overblijft als één van de manieren om de woning te verwarmen.

Op basis van de jaar-op-jaargroei en gunstige financiële en fiscale maatregelen lijkt het er dus op dat de consument bereid is te investeren in een warmtepompsysteem en dus bij te dragen aan een verlaagde uitstoot van broeikasgassen.

Barrières
Er zijn ook barrières die de groei van het aantal warmtepompen drukken. De belangrijkste redenen voor zowel zakelijke als particuliere klanten om geen warmtepompsysteem aan te schaffen zijn de hoge kosten en een kennisgebrek bij de klant over de beschikbare warmtepompsystemen. Voor particulieren spelen ruimtegebrek en de complexiteit van het overgaan op een warmtepompsysteem regelmatig ook een belemmering vanwege ingrijpende aanpassingen aan het huis (bron: Nationaal Warmtepomp Trendrapport 2018).

Ook door de installateurs worden voorgaande barrières onderschreven en noemen zij er nog een aantal, namelijk een tekort aan technisch gekwalificeerd warmtepomp-installerend personeel. Volgens Frank Agterberg, vicevoorzitter van de Dutch Heat Pump Association (DHPA) en voorzitter van BodemenergieNL, klopt dit beeld dat de installateurs hebben. Hij geeft aan dat de particulier echt op zoek moet naar een goede installateur die verstand van zaken heeft en bekend is met de techniek, anders is de kans groot dat de warmtepomp slecht geïnstalleerd wordt.

Eén van de redenen hiervoor is het tekort aan installateurs in het algemeen in Nederland. Zelfs de directeuren en eigenaren van (voornamelijk kleine) bedrijven werken momenteel mee en hebben daardoor geen tijd om zich te verdiepen in nieuwe technieken. Het lijkt dus een probleem waar de gehele installatiebranche mee kampt en niet alleen de warmtepompsector.

Er lijkt dus in de eerste plaats een kostendaling nodig te zijn om de groei van de warmtepompsystemen te stimuleren. Ook is een betere informatievoorziening voor de klant van groot belang. Door bij de ontwikkeling van producten meer te letten op de inpassing in bestaande woningen en de esthetiek van warmtepompen kan de aanschaf en installatie van een warmtepomp minder complex worden in de ogen van de consument.

Toekomst van warmtepompen
Naar verwachting zal de stijgende groei van warmtepompen minimaal tot 2020 doorzetten met behulp van de huidige beleidsinstrumenten. Wanneer aangenomen wordt dat de warmtepomp de dominante techniek is in de nieuwbouw met een marktaandeel van minimaal 60%, wordt verwacht dat de groei van warmtepompen in nieuwbouwwoningen binnen een paar jaar zal groeien naar 30.000 warmtepompen per jaar (bron: Nationaal Warmtepomp Trendrapport 2018).

In de bestaande bouw en de utiliteit zal de groei in eerste instantie beperkter zijn dan in de nieuwbouw vanwege de noodzaak om eerst voldoende isolatiemaatregelen te treffen alvorens het warmtesysteem te verduurzamen. De overheidsambitie om de gehele woningvoorraad vóór 2050 te verduurzamen betekent dat er op korte termijn 200.000 woningen per jaar verduurzaamd moeten worden en gemiddeld ruim 10 miljoen m2 BVO (bruto vloeroppervlakte) per jaar in utiliteitsgebouwen. Naar verwachting zal de groei van warmtepompen in de bestaande bouw na 2021 dan ook een sterk stijgende trend doormaken naar 100.000 installaties per jaar. Ervan uitgaande dat het marktaandeel van warmtepompen 50% is en de vervanging van de cv-ketel volledig doorzet, kan een markt van 200.000 warmtepompen per jaar worden verwacht in de bestaande woningbouw tegen 2030. Voor utiliteitsbouw is het lastiger een inschatting te maken wegens de grote variatie van gebouwen en hun gebruik.

De warmtepomp staat aan het begin van de zogenaamde ‘take-off’ fase, waarin de sector een sterke groei zal doormaken. Nieuwe wet- en regelgeving, hogere gasprijzen, ambities van de bouwagenda en stimuleringsmaatregelen zullen daar een belangrijke rol in spelen.

Reageer op dit artikel

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Gerelateerde artikelen